Contact
Locatie
search back preload
img_0484_crop3

voetballende_jongensHet oudste deel van de Joodse Begraafplaats Zeeburg werd in 1714 aangekocht door de Hoogduitse (Asjkenazische) gemeente, thans geheten de Nederlands Israëlietische Hoofdsynagoge (NIHS) of Joodse Gemeente Amsterdam. Het stuk land lag een flink eind buiten de toenmalige stad aan de Sint Antoniesdijk, maar wel op loopafstand.

Oorspronkelijk lag hier een poel die was ontstaan toen in 1651 de Zeeburgerdijk hier doorbrak. Nadien werd de poel gedempt en liet de Hoogduitse gemeente haar oog erop vallen. Deze gemeente was rond het begin van de 18de eeuw flink gegroeid en de Joodse begraafplaats in Muiderberg, die sinds 1642 werd gebruikt, had onvoldoende capaciteit. Bovendien bleek die begraafplaats voor veel mensen te duur en te ver buiten de stad gelegen om tijdig volgens de religieuze voorschriften te begraven.

Houten-zerkArmenbegraafplaats

Op 12 oktober 1714 werd de begraafplaats op Zeeburg in gebruik genomen met de eerste begrafenis. De begraafplaats was bestemd voor het ter aarde bestellen van niet-lidmaten, van lidmaten die bedeeld waren en van degenen die voor rekening van de armenkas begraven werden. Bovendien werd Zeeburg de begraafplaats voor personen die overleden op vrijdag, op een feestdag of de dag ervoor. In 1722 werd een volgend stuk land gekocht en later in de eeuw volgden nog meer uitbreidingen. In 1758 werd een reinigingshuisje (methaarhuisje) gebouwd, dat er nu niet meer staat. Zeker de eerste honderd tot honderdvijftig jaar waren er weinig grafstenen. De minder draagkrachtigen konden die niet betalen en hun houten graftekens vergingen snel in deze natte omgeving.

De begraafplaats is in gebruik gebleven tot aan het begin van de 20ste eeuw. Toen was er nauwelijks plaats meer en is de Joodse begraafplaats in Diemen geopend (1914). Zeeburg was twee eeuwen intensief gebruikt, waarbij de oudste stukken mogelijk nog een keer zijn opgehoogd om bovenop de oude dodenakker opnieuw te kunnen begraven. Tot 1942 werd op Zeeburg nog wel begraven. Na de Tweede Wereldoorlog is dat ook nog enige keren gebeurd. In 1924 en 1936 is door de NIHS grond aan de Gemeente Amsterdam geschonken voor de aanleg van de toegang tot het aangrenzende Flevopark.

In verval

Na de Tweede Wereldoorlog raakte de begraafplaats in de vergetelheid en had de Joodse Gemeente Amsterdam als eigenaar vanwege haar sterk gedecimeerd ledental weinig middelen ter beschikking. Zeeburg werd niet of nauwelijks onderhouden en raakte meer en meer in verval. In 1956 werd voor de aanleg van de toegangsweg naar de Schellingwouderbrug vijf hectare (een derde deel) aan de begraafplaats onttrokken – feitelijk een gedwongen verkoop aan de gemeente Amsterdam. De stoffelijke resten op het te ontruimen deel werden onder rabbinaal toezicht met grote zorg opgegraven en naar Diemen overgebracht. Het resterende begraafterrein besloeg nog acht hectare.

Begraafplaats_1949          situatie_na_ontruiming3
De kaart links dateert uit 1949. Op de rechter afbeelding is verduidelijkt welke delen in 1956-1957 van de begraafplaats afgehaald zijn voor de aanleg van de Schellingwouderbrug: in groen het huidige terrein, in wit de drie afgesneden stukken. Hieronder de gedenksteen in Diemen die herinnert aan de overgebrachte stoffelijke overschotten van Zeeburg.

gedenksteen_diemen_750

Picknicken en voetballen tussen de grafstenen

De begraafplaats was toen nog niet afgesloten van de publieke ruimte en de bewoners van de Indische Buurt die tot pal aan de westrand reikte, gebruikten de begraafplaats in de jaren zestig en zeventig veelvuldig als speelplaats voor de jeugd en als hondentoilet. In een artikel in Het Parool van 18 juni 1982 hekelde Boudewijn Büch de slechte staat van onderhoud van de begraafplaats en de daaruit voortvloeiende ‘uitnodiging’ tot ongepast gedrag:

Op een zomerse dag loop ik vanuit het eigenlijke Flevopark door een stenen poort Zeeburg op. Deze mooie poort is niet de oude ingang van het kerkhof. Het zogenaamde ‘Hekkepoortje’ stond tot 1898 aan de opgang van de brug die over de tegenwoordige Singelgracht ligt. Het poortje werd in 1938 herbouwd op de plaats waar het nu staat. De ‘voormalige Israëlitische Begraafplaats Zeeburg’ bestaat tegenwoordig uit drie delen waar openstaande smeedijzeren hekken naar toe leiden. Het is warm als ik door het hoge gras loop. Overal liggen mensen, soms op oude zerken, de zon te aanbidden. Er wordt zelden of nooit gemaaid op Zeeburg; het zou ook nauwelijks kunnen want de maaimachine of zeis zou stukslaan op de duizenden stenen en steenbrokken die overal in het gras – op moerassige plekken zelfs in het riet – liggen.

Na het verschijnen van dit artikel werd de vrije toegankelijkheid van de begraafplaats Zeeburg beëindigd en werden tussen de eigenaar en de gemeente Amsterdam afspraken over maaien gemaakt. Waarschijnlijk is dat onderhoud vanaf midden jaren negentig van de vorige eeuw echter weer gestaakt. Sindsdien heeft het verval zich verder voortgezet – totdat de stichting Eerherstel met haar initiatief begon, gesteund door het stadsdeel Oost. Inmiddels is de begraafplaats een gemeentelijk monument.

 
Stichting Eerherstel Joodse Begraafplaats Zeeburg
De stichting is te bereiken via dit e-mailadres: info@eerherstelzeeburg.nl
Het rekeningnummer van de stichting voor donaties is: NL72 ABNA 0402 5700 22
Kamer van Koophandel Amsterdam nr. 34318733
Fiscaalnummer 8201.63.223

De begraafplaats is eigendom van:
Joodse Gemeente Amsterdam (NIHS)
Van der Boechorststraat 26
Postbus 7967
1008 AD Amsterdam
Telefoon 020-646 00 46

Word donateur

Draagt u het doel van de stichting een warm hart toe, word dan donateur. Lees verder...